seme li mi

jan AlonolaAug 26, 2026

{"/":{"prev":{"id":"2026/08/pakala-tawa-sona","data":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n\n## misikeke Penisilin\n\njan Alesanta Lemin (*Alexander Fleming*) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi *Staphylococcus*. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\n\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni. \n\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili? \n\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png\" \"jaki\" \"jan Alonola\"}}}\n\n## kalama tan pimeja\n\njan Ano Pensi (*Arno Penzias*) en jan Ope Wison (*Robert Wilson*) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (*New Jersey*). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme. \n\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon. \n\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png\" \"ijo seli kalama\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## ko wawa\n\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni. \n\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (*Charles Goodyear*) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\n\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (*sulphur*). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\n\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (*Goodyear*) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png\" \"sike tawa\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## sona tan pakala\n\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.","filePath":"poki/plaintext/2026/08/pakala-tawa-sona.md","digest":"d539e0466c489f35","rendered":{"html":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n<h2 id=\"misikeke-penisilin\">misikeke Penisilin</h2>\njan Alesanta Lemin (Alexander Fleming) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi Staphylococcus. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni.\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili?\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png” “jaki” “jan Alonola”}}}\n<h2 id=\"kalama-tan-pimeja\">kalama tan pimeja</h2>\njan Ano Pensi (Arno Penzias) en jan Ope Wison (Robert Wilson) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (New Jersey). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme.\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon.\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png” “ijo seli kalama” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"ko-wawa\">ko wawa</h2>\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni.\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (Charles Goodyear) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (sulphur). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (Goodyear) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png” “sike tawa” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"sona-tan-pakala\">sona tan pakala</h2>\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.\n","metadata":{"headings":[{"depth":2,"slug":"misikeke-penisilin","text":"misikeke Penisilin"},{"depth":2,"slug":"kalama-tan-pimeja","text":"kalama tan pimeja"},{"depth":2,"slug":"ko-wawa","text":"ko wawa"},{"depth":2,"slug":"sona-tan-pakala","text":"sona tan pakala"}],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"},"next":{"id":"2026/08/sinpin-telo-pi-lon-ala","data":{"title":"sinpin telo pi lon ala","description":null,"authors":["jan Jona"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"*ma Pilipina la, telo sewi li pakala e ijo mute.* tenpo pini la, tenpo pi telo sewi li lon. tenpo ni la, ko sewi suli MTW li kama lon, li pana e telo mute tawa ma ni. ni la, jan li wile e ni: sinpin o lon o awen e telo suli. telo mute li kama la, ona li kama ala lon nasin lon tomo jan. ni la, lawa ma li wile e ona. ona li pana e pali ni tawa kulupu pali. taso a, pali ona li ike, anu lon ala! sina jan Pilipina la, ken la, sina kute e ni lon tenpo poka. tan seme la ni li lon?\n\nnanpa wan la, lawa ma en jan li wile e sinpin. ona li toki tawa jan pali, li wile sona e ni: “mi o pana e mani pi mute seme?” kulupu pali li toki e ni: “mani pi mute suli a!” ona li pana e mani pi mute ike. *seme la ona li wile e mani pi mute ike?* nanpa tu la, o lukin e ijo ona. jan lawa li jo e mani mute. taso, lawa ma li pana ala e mani pi mute ni tawa ona. ni la, *mani ona li kama tan seme?* nanpa tu wan la, o lukin e kulupu pali ni. jan lawa li lawa e ona mute. *seme la ona li lawa e kulupu pali mute?* nanpa pini la, o lukin e pali ona. lawa ma li pana e mani mute tawa ona, taso ona li pali ike anu pali ala. ni la, *mani li tawa seme a?*\n\ntenpo ni la, mi pana e wile sona tu tu tawa sina:\n\n- seme la kulupu pali li wile e mani pi mute ike? \n- mani pi jan lawa li kama tan seme? \n- seme la jan lawa li lawa e kulupu pali mute? \n- pali li ike la, mani li tawa seme?\n\nni la, sina ken lukin e ni: sina wan e wile sona ni tu tu la, sona wile li kama.\n\njan lawa li lawa e kulupu pali mute. lawa ma li wile pali e ijo la, ona li toki tawa kulupu pali. “sina wile e mani pi mute seme?” la, lawa ma li toki. jan lawa li wile e mani. ni la, ona li toki e ni tawa kulupu pali: “o toki e ni: sina wile e mani mute.” kulupu pali li ni. tan ni la, lawa ma li pana e mani pi mute ni. taso a, jan lawa li lanpan e mani mute tan mani pana. ni la, kulupu pali li pali kepeken mani lili taso. pali ona li pona ala anu lon ala. jan lawa li lawa e kulupu pali tan ni: ona li ken lanpan e mani.\n\ntaso a, lawa ma li kama sona e ni lon tenpo poka. tan ni la, ona li alasa e jan lawa ike. ona li alasa sona e tan pi mani ona. ona li alasa sona kin e kulupu pali ona. ni la, seme li lon?\n\ntenpo ni la, jan lawa ike mute li kama lon tomo lawa. lawa ma li utala e ona, li kama jo e sona pi mani ona. tan utala ni la, jan lawa ike mute li anpa tan tenpo lawa ona.\n\ntaso a, pali ike mute li awen lon. lawa li awen utala e jan lawa ike tan ni. taso mi sona e ni: pona lili li kama open.","filePath":"poki/plaintext/2026/08/sinpin-telo-pi-lon-ala.md","digest":"7e0b1f45f6ec21c7","rendered":{"html":"ma Pilipina la, telo sewi li pakala e ijo mute. tenpo pini la, tenpo pi telo sewi li lon. tenpo ni la, ko sewi suli MTW li kama lon, li pana e telo mute tawa ma ni. ni la, jan li wile e ni: sinpin o lon o awen e telo suli. telo mute li kama la, ona li kama ala lon nasin lon tomo jan. ni la, lawa ma li wile e ona. ona li pana e pali ni tawa kulupu pali. taso a, pali ona li ike, anu lon ala! sina jan Pilipina la, ken la, sina kute e ni lon tenpo poka. tan seme la ni li lon?\nnanpa wan la, lawa ma en jan li wile e sinpin. ona li toki tawa jan pali, li wile sona e ni: “mi o pana e mani pi mute seme?” kulupu pali li toki e ni: “mani pi mute suli a!” ona li pana e mani pi mute ike. seme la ona li wile e mani pi mute ike? nanpa tu la, o lukin e ijo ona. jan lawa li jo e mani mute. taso, lawa ma li pana ala e mani pi mute ni tawa ona. ni la, mani ona li kama tan seme? nanpa tu wan la, o lukin e kulupu pali ni. jan lawa li lawa e ona mute. seme la ona li lawa e kulupu pali mute? nanpa pini la, o lukin e pali ona. lawa ma li pana e mani mute tawa ona, taso ona li pali ike anu pali ala. ni la, mani li tawa seme a?\ntenpo ni la, mi pana e wile sona tu tu tawa sina:\n<ul>\n<li>seme la kulupu pali li wile e mani pi mute ike?</li>\n<li>mani pi jan lawa li kama tan seme?</li>\n<li>seme la jan lawa li lawa e kulupu pali mute?</li>\n<li>pali li ike la, mani li tawa seme?</li>\n</ul>\nni la, sina ken lukin e ni: sina wan e wile sona ni tu tu la, sona wile li kama.\njan lawa li lawa e kulupu pali mute. lawa ma li wile pali e ijo la, ona li toki tawa kulupu pali. “sina wile e mani pi mute seme?” la, lawa ma li toki. jan lawa li wile e mani. ni la, ona li toki e ni tawa kulupu pali: “o toki e ni: sina wile e mani mute.” kulupu pali li ni. tan ni la, lawa ma li pana e mani pi mute ni. taso a, jan lawa li lanpan e mani mute tan mani pana. ni la, kulupu pali li pali kepeken mani lili taso. pali ona li pona ala anu lon ala. jan lawa li lawa e kulupu pali tan ni: ona li ken lanpan e mani.\ntaso a, lawa ma li kama sona e ni lon tenpo poka. tan ni la, ona li alasa e jan lawa ike. ona li alasa sona e tan pi mani ona. ona li alasa sona kin e kulupu pali ona. ni la, seme li lon?\ntenpo ni la, jan lawa ike mute li kama lon tomo lawa. lawa ma li utala e ona, li kama jo e sona pi mani ona. tan utala ni la, jan lawa ike mute li anpa tan tenpo lawa ona.\ntaso a, pali ike mute li awen lon. lawa li awen utala e jan lawa ike tan ni. taso mi sona e ni: pona lili li kama open.\n","metadata":{"headings":[],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"sinpin telo pi lon ala","description":null,"authors":["jan Jona"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"}},"c/lipu_tenpo_nanpa_pakala":{"prev":{"id":"2026/08/pakala-tawa-sona","data":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n\n## misikeke Penisilin\n\njan Alesanta Lemin (*Alexander Fleming*) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi *Staphylococcus*. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\n\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni. \n\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili? \n\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png\" \"jaki\" \"jan Alonola\"}}}\n\n## kalama tan pimeja\n\njan Ano Pensi (*Arno Penzias*) en jan Ope Wison (*Robert Wilson*) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (*New Jersey*). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme. \n\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon. \n\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png\" \"ijo seli kalama\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## ko wawa\n\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni. \n\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (*Charles Goodyear*) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\n\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (*sulphur*). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\n\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (*Goodyear*) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png\" \"sike tawa\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## sona tan pakala\n\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.","filePath":"poki/plaintext/2026/08/pakala-tawa-sona.md","digest":"d539e0466c489f35","rendered":{"html":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n<h2 id=\"misikeke-penisilin\">misikeke Penisilin</h2>\njan Alesanta Lemin (Alexander Fleming) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi Staphylococcus. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni.\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili?\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png” “jaki” “jan Alonola”}}}\n<h2 id=\"kalama-tan-pimeja\">kalama tan pimeja</h2>\njan Ano Pensi (Arno Penzias) en jan Ope Wison (Robert Wilson) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (New Jersey). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme.\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon.\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png” “ijo seli kalama” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"ko-wawa\">ko wawa</h2>\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni.\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (Charles Goodyear) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (sulphur). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (Goodyear) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png” “sike tawa” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"sona-tan-pakala\">sona tan pakala</h2>\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.\n","metadata":{"headings":[{"depth":2,"slug":"misikeke-penisilin","text":"misikeke Penisilin"},{"depth":2,"slug":"kalama-tan-pimeja","text":"kalama tan pimeja"},{"depth":2,"slug":"ko-wawa","text":"ko wawa"},{"depth":2,"slug":"sona-tan-pakala","text":"sona tan pakala"}],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"},"next":{"id":"2026/08/sinpin-telo-pi-lon-ala","data":{"title":"sinpin telo pi lon ala","description":null,"authors":["jan Jona"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"*ma Pilipina la, telo sewi li pakala e ijo mute.* tenpo pini la, tenpo pi telo sewi li lon. tenpo ni la, ko sewi suli MTW li kama lon, li pana e telo mute tawa ma ni. ni la, jan li wile e ni: sinpin o lon o awen e telo suli. telo mute li kama la, ona li kama ala lon nasin lon tomo jan. ni la, lawa ma li wile e ona. ona li pana e pali ni tawa kulupu pali. taso a, pali ona li ike, anu lon ala! sina jan Pilipina la, ken la, sina kute e ni lon tenpo poka. tan seme la ni li lon?\n\nnanpa wan la, lawa ma en jan li wile e sinpin. ona li toki tawa jan pali, li wile sona e ni: “mi o pana e mani pi mute seme?” kulupu pali li toki e ni: “mani pi mute suli a!” ona li pana e mani pi mute ike. *seme la ona li wile e mani pi mute ike?* nanpa tu la, o lukin e ijo ona. jan lawa li jo e mani mute. taso, lawa ma li pana ala e mani pi mute ni tawa ona. ni la, *mani ona li kama tan seme?* nanpa tu wan la, o lukin e kulupu pali ni. jan lawa li lawa e ona mute. *seme la ona li lawa e kulupu pali mute?* nanpa pini la, o lukin e pali ona. lawa ma li pana e mani mute tawa ona, taso ona li pali ike anu pali ala. ni la, *mani li tawa seme a?*\n\ntenpo ni la, mi pana e wile sona tu tu tawa sina:\n\n- seme la kulupu pali li wile e mani pi mute ike? \n- mani pi jan lawa li kama tan seme? \n- seme la jan lawa li lawa e kulupu pali mute? \n- pali li ike la, mani li tawa seme?\n\nni la, sina ken lukin e ni: sina wan e wile sona ni tu tu la, sona wile li kama.\n\njan lawa li lawa e kulupu pali mute. lawa ma li wile pali e ijo la, ona li toki tawa kulupu pali. “sina wile e mani pi mute seme?” la, lawa ma li toki. jan lawa li wile e mani. ni la, ona li toki e ni tawa kulupu pali: “o toki e ni: sina wile e mani mute.” kulupu pali li ni. tan ni la, lawa ma li pana e mani pi mute ni. taso a, jan lawa li lanpan e mani mute tan mani pana. ni la, kulupu pali li pali kepeken mani lili taso. pali ona li pona ala anu lon ala. jan lawa li lawa e kulupu pali tan ni: ona li ken lanpan e mani.\n\ntaso a, lawa ma li kama sona e ni lon tenpo poka. tan ni la, ona li alasa e jan lawa ike. ona li alasa sona e tan pi mani ona. ona li alasa sona kin e kulupu pali ona. ni la, seme li lon?\n\ntenpo ni la, jan lawa ike mute li kama lon tomo lawa. lawa ma li utala e ona, li kama jo e sona pi mani ona. tan utala ni la, jan lawa ike mute li anpa tan tenpo lawa ona.\n\ntaso a, pali ike mute li awen lon. lawa li awen utala e jan lawa ike tan ni. taso mi sona e ni: pona lili li kama open.","filePath":"poki/plaintext/2026/08/sinpin-telo-pi-lon-ala.md","digest":"7e0b1f45f6ec21c7","rendered":{"html":"ma Pilipina la, telo sewi li pakala e ijo mute. tenpo pini la, tenpo pi telo sewi li lon. tenpo ni la, ko sewi suli MTW li kama lon, li pana e telo mute tawa ma ni. ni la, jan li wile e ni: sinpin o lon o awen e telo suli. telo mute li kama la, ona li kama ala lon nasin lon tomo jan. ni la, lawa ma li wile e ona. ona li pana e pali ni tawa kulupu pali. taso a, pali ona li ike, anu lon ala! sina jan Pilipina la, ken la, sina kute e ni lon tenpo poka. tan seme la ni li lon?\nnanpa wan la, lawa ma en jan li wile e sinpin. ona li toki tawa jan pali, li wile sona e ni: “mi o pana e mani pi mute seme?” kulupu pali li toki e ni: “mani pi mute suli a!” ona li pana e mani pi mute ike. seme la ona li wile e mani pi mute ike? nanpa tu la, o lukin e ijo ona. jan lawa li jo e mani mute. taso, lawa ma li pana ala e mani pi mute ni tawa ona. ni la, mani ona li kama tan seme? nanpa tu wan la, o lukin e kulupu pali ni. jan lawa li lawa e ona mute. seme la ona li lawa e kulupu pali mute? nanpa pini la, o lukin e pali ona. lawa ma li pana e mani mute tawa ona, taso ona li pali ike anu pali ala. ni la, mani li tawa seme a?\ntenpo ni la, mi pana e wile sona tu tu tawa sina:\n<ul>\n<li>seme la kulupu pali li wile e mani pi mute ike?</li>\n<li>mani pi jan lawa li kama tan seme?</li>\n<li>seme la jan lawa li lawa e kulupu pali mute?</li>\n<li>pali li ike la, mani li tawa seme?</li>\n</ul>\nni la, sina ken lukin e ni: sina wan e wile sona ni tu tu la, sona wile li kama.\njan lawa li lawa e kulupu pali mute. lawa ma li wile pali e ijo la, ona li toki tawa kulupu pali. “sina wile e mani pi mute seme?” la, lawa ma li toki. jan lawa li wile e mani. ni la, ona li toki e ni tawa kulupu pali: “o toki e ni: sina wile e mani mute.” kulupu pali li ni. tan ni la, lawa ma li pana e mani pi mute ni. taso a, jan lawa li lanpan e mani mute tan mani pana. ni la, kulupu pali li pali kepeken mani lili taso. pali ona li pona ala anu lon ala. jan lawa li lawa e kulupu pali tan ni: ona li ken lanpan e mani.\ntaso a, lawa ma li kama sona e ni lon tenpo poka. tan ni la, ona li alasa e jan lawa ike. ona li alasa sona e tan pi mani ona. ona li alasa sona kin e kulupu pali ona. ni la, seme li lon?\ntenpo ni la, jan lawa ike mute li kama lon tomo lawa. lawa ma li utala e ona, li kama jo e sona pi mani ona. tan utala ni la, jan lawa ike mute li anpa tan tenpo lawa ona.\ntaso a, pali ike mute li awen lon. lawa li awen utala e jan lawa ike tan ni. taso mi sona e ni: pona lili li kama open.\n","metadata":{"headings":[],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"sinpin telo pi lon ala","description":null,"authors":["jan Jona"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"}},"t/musi":{"prev":{"id":"2026/08/lipu-pakala-lili","data":{"title":"lipu pakala lili","description":null,"authors":["jan Tumu"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"mama li moli la kon pini uta \nli ni e kute mi: “sina ken sin \ne jan tan moli. len mi la o luka \ne lipu lili mi o sama ni: n…\\!–” \ntan len la lipu jelo jaki wan \nli pana pakala e sona nasin: \n“mun sin la o ken tawa open jan \nlon nasin telo S███ tawa ma sin.” \nmi alasa lon telo S… ale; \nmun nanpa ale wan la wawa telo \nli sin e ma tan tenpo open tenpo. \nmi tawa ma li tawa tomo jelo. \nn. sinpin wan la sitelen li awen: \n“moli li moli la o pakala e n…\\!–","filePath":"poki/plaintext/2026/08/lipu-pakala-lili.md","digest":"08e409ff5aad5b90","rendered":{"html":"mama li moli la kon pini uta \nli ni e kute mi: “sina ken sin \ne jan tan moli. len mi la o luka \ne lipu lili mi o sama ni: n…!–” \ntan len la lipu jelo jaki wan \nli pana pakala e sona nasin: \n“mun sin la o ken tawa open jan \nlon nasin telo S███ tawa ma sin.” \nmi alasa lon telo S… ale; \nmun nanpa ale wan la wawa telo \nli sin e ma tan tenpo open tenpo. \nmi tawa ma li tawa tomo jelo. \nn. sinpin wan la sitelen li awen: \n“moli li moli la o pakala e n…!–\n","metadata":{"headings":[],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"lipu pakala lili","description":null,"authors":["jan Tumu"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"},"next":{"id":"2026/05/kalama-lili","data":{"title":"kalama lili","description":null,"authors":["jan Ulansisu"],"proofreaders":null,"date":"2026-05-10T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0037/","https://liputenpo.org/pdfs/0037suwi.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"pona a, \ntenpo pi suno open, \ntenpo pi kalama ala.\n\nmi taso li lape ala, \njan ante li lape awen.\n\ntelo wawa pimeja li pana e kon nena, \nkin ale li tawa ala.\n\ntaso \na! ike!\n\nmi kute e kalama tan tomo lape.\n\n*jan Ulansisu li pali e ni.*\n\n{{{sitelen \"0037-nanpa-suwi/kalama-lili-kule.png\" \"kalama lili - sitelen sitelen\" \"jan Ulansisu\"}}}","filePath":"poki/plaintext/2026/05/kalama-lili.md","digest":"11f10077e5604d7f","rendered":{"html":"pona a, \ntenpo pi suno open, \ntenpo pi kalama ala.\nmi taso li lape ala, \njan ante li lape awen.\ntelo wawa pimeja li pana e kon nena, \nkin ale li tawa ala.\ntaso \na! ike!\nmi kute e kalama tan tomo lape.\njan Ulansisu li pali e ni.\n{{{sitelen “0037-nanpa-suwi/kalama-lili-kule.png” “kalama lili - sitelen sitelen” “jan Ulansisu”}}}\n","metadata":{"headings":[],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"kalama lili","description":null,"authors":["jan Ulansisu"],"proofreaders":null,"date":"2026-05-10T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0037/","https://liputenpo.org/pdfs/0037suwi.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"}},"a/jan_Alonola":{"prev":{"id":"2026/08/pakala-tawa-sona","data":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n\n## misikeke Penisilin\n\njan Alesanta Lemin (*Alexander Fleming*) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi *Staphylococcus*. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\n\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni. \n\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili? \n\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png\" \"jaki\" \"jan Alonola\"}}}\n\n## kalama tan pimeja\n\njan Ano Pensi (*Arno Penzias*) en jan Ope Wison (*Robert Wilson*) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (*New Jersey*). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme. \n\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon. \n\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo. \n\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png\" \"ijo seli kalama\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## ko wawa\n\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni. \n\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (*Charles Goodyear*) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\n\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (*sulphur*). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\n\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (*Goodyear*) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona. \n\n{{{sitelen \"0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png\" \"sike tawa\" \"jan Ijenpa\"}}}\n\n## sona tan pakala\n\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.","filePath":"poki/plaintext/2026/08/pakala-tawa-sona.md","digest":"d539e0466c489f35","rendered":{"html":"ijo mute li pakala. suno pini la mi pakala e poki telo mi. taso mi kama sona e ijo ala tan pakala. pakala ante li lon: sona sin anu ijo sin li kama tan pakala ni. toki ni la mi toki e pakala ni tu wan:\n<h2 id=\"misikeke-penisilin\">misikeke Penisilin</h2>\njan Alesanta Lemin (Alexander Fleming) li jan misikeke, li alasa e sona sin pi pipi lili. sina ken ala lukin e pipi ni kepeken oko taso; sina o kepeken e ilo lukin. pipi lili ni li jaki li ike tawa sijelo jan. nimi ona li pipi Staphylococcus. jan Lemin li pana e moku tawa ona lon poki lili.\nsuno wan la ona li kama sin lon tomo ona. tomo ni li lon ma tomo Lonton. ona li lukin e poki wan. pakala! soko ike li lon. ken la jan ante li weka e poki ni. taso jan Lemin li ante. ona li jan sona pona: ona li lukin pona e poki ni.\npipi li lon ala poka soko. ona li weka. ma ante la pipi li awen. ken la… soko li moli e pipi lili?\njan Lemin li kama sona e ni: soko ni li moli e pipi lili. kama la jan li nimi e soko ni: soko Penisilin. misikeke la soko Penisilin li suli a. ona li ken moli e pipi lili ike lon sijelo sina. tenpo ni kin la jan li kepeken e soko Penisilin.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/jaki-kule.png” “jaki” “jan Alonola”}}}\n<h2 id=\"kalama-tan-pimeja\">kalama tan pimeja</h2>\njan Ano Pensi (Arno Penzias) en jan Ope Wison (Robert Wilson) li jan pi pali sona. ona li kepeken e ilo kute suli lon ma Nusesi (New Jersey). ona li wile kute e kalama tan sewi, tan mun. ona li wile kama sona e ni: mun ante li pana e kalama seme.\nsina ken ala kute e kalama ni. mi o nimi e ona: kalama Lajo. ilo kalama musi li kepeken e kalama Lajo. ilo wan li lon ma weka la ilo ante li ken kalama kepeken kalama Lajo tawa ona. ijo ale lon sewi li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kepeken e ilo kute pona a. taso ona pilin e ni: ilo li pakala a! ona li pilin e ni: kalama pakala li lon li weka ala. ona li wile kute e ma pimeja la ona li awen kute e kalama pakala ni. taso ma pimeja la mun ala li lon; ala li lon ma pimeja. ni la ona li pimeja. taso kalama pakala ni li lon.\nona li kama sona e ni: ilo li pakala ala a! – tenpo sama la jan ante li pilin li wile kama sona e sona pi open ale. ona li pilin e ni: open ale la pakala suli li lon. ale li lon ma lili li pakala a li kama suli. ni la ijo ale li seli a lon tenpo pi open ale. ijo seli li pana e kalama Lajo.\njan Pensi en jan Wison li kama sona e ni: kalama Lajo li kama tan tenpo pi open ale. sona ni li pona mute tawa kama sona pi open ale. kalama pakala ni li kalama pakala ala li kalama pi open ale.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/cmbr-kule.png” “ijo seli kalama” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"ko-wawa\">ko wawa</h2>\ntenpo pini la jan li kama sona e ni: kasi pi ma seli li pana e ko pona. jan li ken kepeken e ko ni tawa ijo mute. ona li ken kama lili li ken kama suli li pakala ala. telo li ike ala tawa ona. tenpo ni la sina sona e ko ni tan tomo tawa: sike pi tomo tawa li tan ko ni.\nike la ko ni li pona taso ala. seli li telo e ona! lete li kiwen e ona a! sina wile ala e ni: sike pi tomo tawa sina li kama telo anu kiwen. jan Sale Kuje (Charles Goodyear) li wile pona e ko ni. ona li pilin e ni: ko ni li pakala ala tan lete anu seli la ona li ko wawa tawa ijo mute! ni la ona li pana e ijo ante mute tawa ona. ona li pali mute a, taso tenpo ale la ko li kama pakala.\ntenpo wan la jan Kuje li pakala, taso pakala ni li ike ala: ona li supa e poki lon supa seli. poki la ko en ijo ante li lon. ijo ni li ijo nanpa 16 li ijo Supu. nimi ni li tan toki Lasina (sulphur). seli en ijo Supu li pakala ala e ko: ona li kama wawa. tenpo ni la ona li pakala ala tan seli tan lete.\nkepeken nasin pali ni la jan li ken wawa e ko kasi li ken kepeken e ona tawa ijo mute a. ken kin la sina sona e nimi Kuje (Goodyear) tan ni: kulupu pali Kuje li pali e sike tawa tomo tawa. taso jan Kuje li open ala e kulupu pali ni. jan li kepeken taso e nimi ona.\n{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/sike-tawa-kule.png” “sike tawa” “jan Ijenpa”}}}\n<h2 id=\"sona-tan-pakala\">sona tan pakala</h2>\nsina wile kama jo e sona tan pakala la o lukin pona! jan ale pi toki ni li jan pona pi pali sona. ona li lukin pona e ijo lili e pakala lili kin. kama la sina pakala la o lukin pona: ken la pona li ken kama tan pakala ni.\n","metadata":{"headings":[{"depth":2,"slug":"misikeke-penisilin","text":"misikeke Penisilin"},{"depth":2,"slug":"kalama-tan-pimeja","text":"kalama tan pimeja"},{"depth":2,"slug":"ko-wawa","text":"ko wawa"},{"depth":2,"slug":"sona-tan-pakala","text":"sona tan pakala"}],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"pakala tawa sona","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-08-26T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["sona"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0038/","https://liputenpo.org/pdfs/0038pakala.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"},"next":{"id":"2026/05/seme-li-mi-0037","data":{"title":"seme li mi?","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-05-10T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0037/","https://liputenpo.org/pdfs/0037suwi.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"body":"{{{sitelen \"0037-nanpa-suwi/seme-li-mi-kule.png\" \"seme li mi\" \"jan Alonola\"}}}\n\nkasi kule li mama wan mi \npipi mute li mama ante \nsoweli li wile moku e mi \nmi pali mute tawa pipi\n\npipi mi li pali e tomo suli \njan li alasa e mi tan tomo ni \nlen li awen e jan tan pakala \npipi mi li ken pona utala\n\npipi li jelo li pimeja \nmi jo e kule wan ni a \nmi ken taki¹ e luka sina \nsina esun e mi lon poki a\n\n¹ ijo taki li wan e ijo tu\n\n<details class=\"seme-li-mi-solution\">\n <summary>mi ni</summary>\n ko suwi\n honey\n</details>","filePath":"poki/plaintext/2026/05/seme-li-mi-0037.md","digest":"9696919dd6ef1e4c","rendered":{"html":"{{{sitelen “0037-nanpa-suwi/seme-li-mi-kule.png” “seme li mi” “jan Alonola”}}}\nkasi kule li mama wan mi \npipi mute li mama ante \nsoweli li wile moku e mi \nmi pali mute tawa pipi\npipi mi li pali e tomo suli \njan li alasa e mi tan tomo ni \nlen li awen e jan tan pakala \npipi mi li ken pona utala\npipi li jelo li pimeja \nmi jo e kule wan ni a \nmi ken taki¹ e luka sina \nsina esun e mi lon poki a\n¹ ijo taki li wan e ijo tu\n<details class=\"seme-li-mi-solution\">\n <summary>mi ni</summary>\n ko suwi\n honey\n</details>\n","metadata":{"headings":[],"localImagePaths":[],"remoteImagePaths":[],"frontmatter":{"title":"seme li mi?","description":null,"authors":["jan Alonola"],"proofreaders":null,"date":"2026-05-10T00:00:00.000Z","date-precision":"day","original":null,"tags":["musi"],"license":"CC BY-SA 4.0","sources":["https://liputenpo.org/lipu/nanpa-0037/","https://liputenpo.org/pdfs/0037suwi.pdf","https://github.com/lipu-tenpo/liputenpo.org/tree/main/content/md"],"archives":null,"preprocessing":null,"accessibility-notes":null,"notes":null},"imagePaths":[]}},"collection":"poki"}}}

{{{sitelen “0038-nanpa-pakala/seme-li-mi-kule.png” “seme li mi” “jan Alonola”}}}

ma sina li lon insa mi kin
sina ken lukin li ken ala pilin
ma powe¹ ni li sama ma ni
taso sina nanpa tu li lon mi

pakala la jan mute li pilin ike
tan sitelen lon insa mi
taso mi sitelen ala e sitelen powe
lon li ken ike tawa jan ni

mi pona la sitelen mi li wan
pakala la sitelen li kama mute
jan li pilin monsuta² tan
sike suno luka tu kama ike

powe li sama lon ala ↩
jan li pilin monsuta la ona li pilin ike tan ike kama ↩

seme li mi

Footnotes